POZOL AND BELONGING: THE EROSION OF IDENTIFY THROUGH MAYA FOOD CULTURE IN CONTEMPORARY TIMES
U ts’a’abal k’ajóotbil ba’ax u jejeláasil bix u kuxtal yéetel bix le maaya wíiniko’ob: U tsoolil ti’ le ba’ax ku ya’alal yo’olal le u yu’uk’ul k’eyem tumen le táankelel paalalo’ob yéetel máako’ob tu méektáankaajil jo’.
DOI:
https://doi.org/10.32776/jrmstc92Keywords:
pozol consumption; food cultural identity; perceptions; generational changes; collective memory.Abstract
For centuries, pozol — a beverage made from corn — was an essential part of the daily life of the maya people; moreover, it represented the connection to the land, history, community, and collective memory. However, today its value gradually diminished as a result of the dietary transition driven by globalization, which has contributed to an erosion of cultural identity. Therefore, this qualitative and ethnographic study describes the perceptions of the decline in pozol consumption among older adults, adults, and adolescents in Merida, Yucatan, through semi-structured interviews and a focus group. The findings show that its consumption has considerably decreased, especially among young people, who do not associate it with memories or meaningful connections. In contrast, older adults remember it with nostalgia, although their current consumption is limited to specific occasions. These findings reflect how generational changes have contributed to the displacement of pozol from the daily diet, favoring the loss of cultural food identity.
Downloads
References
Molano L., Olga, Identidad cultural un concepto que evoluciona, en Revista Ópera [en línea], núm. 7, 2007, pp. 69-84, Colombia, Universidad Externado de Colombia. Disponible en: https://www.redalyc.org/articulo.oa?id=67500705, [fecha de consulta: 03 de septiembre de 2024].
Contreras, Jesús, ¿Seguimos siendo lo que comemos?, en Salazar, Martha Alicia (ed.), Identidad a través de la cultura alimentaria: memoria simposio [en línea], México, Comisión Nacional para el Conocimiento y Uso de la Biodiversidad, 2013, pp. 39-56. Disponible en: https://www.biodiversidad.gob.mx/publicaciones/versiones_digitales/Identidad.pdf, [fecha de consulta: 03 de septiembre de 2024].
Vargas Melgarejo, Luz María. Sobre el concepto de percepción, Revista Alteridades, México, Universidad Autónoma Metropolitana, vol. 4, núm. 8, 1994, pp. 47-53.
Halbwachs, Maurice, La memoria colectiva, 1era. ed., España, trad. de Sancho-Arroyo Inés, Zaragoza, Prensas Universitarias de Zaragoza, 2004.
Govea Rodriguez, Violeta et al., Etnografía: una mirada desde corpus teórico de la investigación cualitativa, en Revista Omnia [en línea], vol. 17, núm. 2, 2011, pp. 26-39, Universidad del Zulia. Disponible en: https://www.redalyc.org/pdf/737/73719138003.pdf, [fecha de consulta: 19 de mayo de 2025].
Atkinson, R et al., Acceso a poblaciones ocultas y difíciles de alcanzar: estrategias de investigación en bola de nieve, Social Research Update, Reino Unido, Universidad de Surrey, núm. 33, 2001, pp. 1-5.
Jociles Rubio, María Isabel, La observación participante en el estudio etnográfico de las prácticas sociales, Revista Colombiana de Antropología, Colombia, Instituto Colombiano de Antropología e Historia, vol. 54, 2018, pp. 121–150. DOI: https://doi.org/10.22380/2539472X.386
Kitzinger, Jenny, Investigación cualitativa: introducción a los grupos focales, British Medical Journal, Reino Unido, vol. 311, núm. 7000, 1995, pp. 299-302.
Martínez, Miguel M., La investigación cualitativa etnográfica en educación, 1era. ed., México, Trillas, 1998, pp. 65-68.
Mejía Navarrete, Julio, Problemas centrales del análisis de datos cualitativos, Revista Latinoamericana de Metodología de la Investigación Social, Argentina, Universidad Nacional de La Plata, año 1, núm. 1, 2011, pp. 47-60.
Contreras, Jesús, La alimentación contemporánea entre la globalización y la patrimonialización en Boletín de Antropología [en línea], vol. 34, núm. 58, 2019, pp. 30-55, disponible en: https://doi.org/10.17533/udea.boan.v34n58a01, [fecha de consulta: 28 de agosto de 2024]. DOI: https://doi.org/10.17533/udea.boan.v34n58a01
Jenatton, M.; Hernández-Meléndez, C.; Sántiz López, E. y Morales, E., Tomar vida: el pozol y los jóvenes de Chiapas, en La Jornada del Campo [en línea], núm. 153, 2020, pp. 2-3. Disponible en: https://hal.science/hal-03627466/document, [fecha de consulta: 28 de agosto de 2024].
Ochoa-Rivera, T., Alimentación y diferenciación social: el caso de una comunidad en México, en Revista Internacional de Ciencias Sociales [en línea], vol. 2, núm. 1, 2013, pp. 9-20. Disponible en: https://edulab.es/revSOCIAL/article/view/1227/785, [fecha de consulta: 05 de septiembre de 2024 DOI: https://doi.org/10.37467/gka-revsocial.v2.1227
Jenatton, M. y Morales, H., Cola civilizada y pozol campesino: representaciones sociales de jóvenes sobre una bebida tradicional de maíz y refrescos en los sistemas alimentarios de Chiapas, México, en Agroecology and Sustainable Food Systems [en línea], vol. 44, núm. 8, 2019, pp. 1052-1088. Disponible en: https://doi.org/10.1080/21683565.2019.1631935, [fecha de consulta: 28 de agosto de 2024]. DOI: https://doi.org/10.1080/21683565.2019.1631935
Quebradas Angrino, David Alberto, El error de Descartes. La emoción, la razón y el cerebro Humano en Cuadernos de Neuropsicología / Revista Panamericana de Neuropsicología [en línea], vol. 5, núm. 2, 2011, pp.173-178. Disponible en: https://www.redalyc.org/articulo.oa?id=439642488006, [fecha de consulta: 28 de agosto de 2024].
García de Fuentes, Ana y Morales, Josefina, Dinámica regional de Yucatán 1980-2000, en Investigaciones geográficas, núm. 42, 2000, pp. 157-172. Disponible en: http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0188-46112000000200010&lng=es&tlng=es, [fecha de consulta: 10 de octubre de 2024]. DOI: https://doi.org/10.14350/rig.59119
Rodríguez Pavón, Jimena, Conurbación, cambio sociocultural e identidad comunitaria en la periferia de la ciudad de Mérida: el caso de Cholul, en Península, vol. 6, núm. 1, 2011, pp. 83-110. Disponible en: http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1870-57662011000100004&lng=es&tlng=es, [fecha de consulta: 10 de octubre de 2024]. DOI: https://doi.org/10.22201/cephcis.25942743e.2011.6.1.44432
Gálvez, Alyshia, Comer con el TLC. Comercio, políticas alimentarias y la destrucción de México, 1 era ed., México, Fondo de Cultura Económica / Editorial Ítaca, 2022.
Dreher, Nick, Food from Nowhere: Complicating Cultural Food Colonialism to Understand Matcha as Superfood, en Gradfoodstudies [en línea], vol. 5, núm. 1, 2018. Disponible en: https://gradfoodstudies.org/2018/06/01/matcha-food-from-nowhere/, [fecha de consulta: 05 de mayo de 2025]. DOI: https://doi.org/10.21428/92775833.61bff69f
Maciel, M. E. de S., Intercambios alimentarios entre Brasil y Latinoamérica, Seminario “Cocinas en México: procesos biosociales, históricos y de reproducción cultural”, Centro Nacional de las Artes-INAH, 5 de julio de 2022, [video en línea], disponible en: https://www.youtube.com/watch?v=vCw2YqFukq8 [fecha de consulta: 05 de mayo de 2025].
Downloads
Published
Issue
Section
License
Copyright (c) 2025 Nathassja Piña Martínez, Erandi Mercado Guzmán, Javier Humberto Perera Rios (Autor/a)

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
Derechos de autor © 2026
Los autores conservan los derechos de autor de sus obras y conceden a la Revista Tohil una licencia no exclusiva para la primera publicación del trabajo, bajo una licencia Creative Commons Atribución-NoComercial 4.0 Internacional (CC BY-NC 4.0). Esta licencia permite compartir, copiar, distribuir, reproducir, adaptar y transformar los contenidos con fines no comerciales, siempre que se otorgue el crédito correspondiente a los autores y a la Revista Tohil.